बिरहिणी दमयन्ती

'बिरहिणी दमयन्ती' प्रख्यात आख्यानकार मदनमणि दीक्षितद्वारा रचित कथा हो । महाभारतको नल-दमयन्ती उपाख्यानमा आधारित यस कथामा पतिवियोगमा परेकी दमयन्तीको अपार पीडा, धैर्य र पातिव्रत्यको मार्मिक चित्रण छ ।

लेखक परिचय

मदनमणि दीक्षित (वि.सं. १९८० - २०७६ ) नेपाली साहित्यका बहुमुखी प्रतिभा हुन् । पत्रकार, चिन्तक र आख्यानकारका रूपमा परिचित दीक्षितको सर्वाधिक प्रसिद्ध कृति महाकाव्यिक उपन्यास 'माधवी' हो, जसले मदन पुरस्कार पाएको छ । संस्कृत वाङ्मय र पौराणिक कथाहरूको गहिरो अध्ययन तिनका रचनामा झल्किन्छ । शास्त्रीय सन्दर्भलाई आधुनिक दृष्टिले पुनर्व्याख्या गर्ने तिनको शैली विशिष्ट मानिन्छ ।

विधा

यो रचना कथा (आख्यान) विधाभित्र पर्छ । महाभारतको वनपर्वअन्तर्गतको नल-दमयन्ती प्रसंगलाई आधुनिक कथाशैलीमा पुनर्लेखन गरिएको छ ।

विषयवस्तु / सार

निषध देशका राजा नल पासाको खेलमा राज्य र सर्वस्व हारेपछि पत्नी दमयन्तीसहित वनवास जान बाध्य हुन्छन् । वनको कष्टकर यात्रामा नलले सोच्छन्, म आफूसित रहँदा दमयन्तीले अझ बढी दुःख भोग्नुपर्नेछ, त्यसैले उनी मायाकी माझ पत्नीलाई निदाएको बेला एक्लै छोडेर हिँड्छन् । निद्राबाट ब्युँझँदा एक्ली परेकी दमयन्ती पतिको विरहमा विलाप गर्छिन्, वन-वन भौँतारिन्छिन्, जङ्गली जनावर, अजिंगर र व्याधको सामना गर्छिन् तर पनि पतिप्रतिको आस्था र आफ्नो सतीत्व त्याग्दिनन् । अनेक कष्ट सहँदै उनी अन्ततः बाबुको घर फर्कन्छिन् र पतिको खोजी जारी राख्छिन् । कथाले विपत्तिमा पनि नटुट्ने नारीको धैर्य, आत्मबल र निष्ठालाई उजागर गर्छ ।