व्याकरण

व्याकरण : परिचय

व्याकरण भाषाको शुद्धता निर्धारण गर्ने नियमहरूको व्यवस्थित अध्ययन हो। नेपाली भाषामा शुद्धसँग लेख्न, बोल्न र बुझ्नका लागि वर्णविन्यास, लेख्य चिह्न, शब्दवर्ग, पद, वाक्य संरचना, कारक, काल, लिङ्ग र वचनजस्ता आधारभूत पक्षको ज्ञान अनिवार्य हुन्छ। यस एकाइले लेखाइ सिपका आधारभूत व्याकरणिक नियमहरूलाई समेट्छ।

१. वर्ण र वर्णविन्यास

नेपाली भाषामा वर्ण दुई प्रकारका हुन्छन् : स्वर वर्ण र व्यञ्जन वर्ण। स्वर वर्ण एघार छन् (अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, अं, अः केही व्यवस्थामा), र व्यञ्जन वर्ण तेत्तिस छन् (क देखि ज्ञ सम्म)।

वर्णविन्यास भनेको शब्दलाई शुद्ध हिज्जेमा लेख्ने पद्धति हो। यसमा ह्रस्व र दीर्घको प्रयोग, श, ष, स को भेद, व र ब को भेद, तथा शिरबिन्दु र चन्द्रबिन्दुको उचित प्रयोग पर्दछन्।

उदाहरण (शुद्ध रूप) : विद्यालय, गुरु, दुई, नेपाली, संस्कृति, विश्व, समस्या। अशुद्ध र शुद्ध : गृह (शुद्ध) - ग्रिह (अशुद्ध), दुःख (शुद्ध) - दुख (अशुद्ध सन्दर्भमा)।

उच्चारण स्थान र प्रयत्न

व्यञ्जन वर्णलाई उच्चारण स्थानका आधारमा कण्ठ्य (क वर्ग), तालव्य (च वर्ग), मूर्धन्य (ट वर्ग), दन्त्य (त वर्ग) र ओष्ठ्य (प वर्ग) गरी वर्गीकरण गरिन्छ। प्रयत्नका आधारमा अघोष र सघोष, अल्पप्राण र महाप्राण, तथा स्पर्श, अन्तःस्थ र ऊष्म वर्ण भनी छुट्याइन्छ।

उदाहरण : क - कण्ठ्य, अघोष, अल्पप्राण, स्पर्श वर्ण। भ - ओष्ठ्य, सघोष, महाप्राण, स्पर्श वर्ण।

अक्षर संरचना

अक्षर भनेको एक झट्कामा उच्चारण हुने ध्वनि समूह हो। शब्दमा अक्षर सङ्ख्या गन्दा स्वरसहितको प्रत्येक इकाइलाई एक अक्षर मानिन्छ। उदाहरण : नेपाली = ने + पा + ली (३ अक्षर)। विद्यालय = वि + द्या + लय (३ अक्षर)।

२. लेख्य चिह्न (विराम चिह्न)

लेख्य चिह्नहरूले लेखाइमा अर्थ स्पष्ट पार्न, रोकाइ देखाउन र भाव प्रकट गर्न सहयोग गर्दछन्। प्रमुख लेख्य चिह्नहरू :

• पूर्णविराम ( । ) : वाक्य समाप्त भएको जनाउँछ। उदाहरण : ऊ विद्यालय गयो।
• अल्पविराम ( , ) : वाक्यभित्र छोटो रोकाइ देखाउँछ। उदाहरण : राम, श्याम र हरि आए।
• प्रश्नवाचक चिह्न ( ? ) : प्रश्न सोधिएको जनाउँछ। उदाहरण : तिमी कहाँ जान्छौ ?
• विस्मयादिबोधक चिह्न ( ! ) : हर्ष, विस्मय वा शोक जनाउँछ। उदाहरण : वाह, कति राम्रो !
• अवतरण चिह्न ( ' ' , " " ) : कसैको भनाइ वा उद्धरण देखाउँछ।
• योजक चिह्न ( - ) : शब्दहरू जोड्न प्रयोग हुन्छ। उदाहरण : आमा-बुबा।