योगमाया

'योगमाया' समाज सुधारका लागि सचेत विद्रोह गर्ने ऐतिहासिक योगसाधक योगमायाको जीवनी हो । यसमा उनको बाल्यकालदेखि जलसमाधिसम्मको सङ्घर्षपूर्ण जीवनयात्रा प्रस्तुत गरिएको छ ।

शब्दभण्डार

१. जोडा मिलाउनुहोस् :

• जलसमाधि → पानीमा डुबेर गरिने प्राणत्याग
• बडाहाकिम → राणा शासनका समयमा र त्यसपछि पनि केही समय रहेका प्रमुख प्रशासक
• आर्य समाज → सनातन धर्ममा ल्याउन चलाइएको एक धार्मिक सम्प्रदाय
• वैधव्य → विधवा हुनाको भाव
• प्रताडना → पीडा
• विचारी → मुद्दा मामिलाको निर्णय गर्ने

२. दिइएका शब्द प्रयोग गरी वाक्य बनाउनुहोस् :

• स्वसिकाइ : योगमायाले स्वसिकाइबाट नै आफ्नो ज्ञानको सीमालाई फराकिलो बनाइन् ।
• विद्रोह : योगमायाले अध्यात्म, मानवता र सामाजिक परिवर्तनका लागि विद्रोह गरिन् ।
• सञ्जाल : योगमायाका विषयमा लेखिएको उपन्यासको बारेमा सामाजिक सञ्जालमा निकै चर्चा भयो ।
• धाराप्रवाह : योगमाया धाराप्रवाह रूपमा बोल्न सक्थिन् ।
• योगसाधना : योगमाया योगसाधना गर्ने महिला हुन् ।
• निराहार : योगमायाले निराहार विधिलाई समेत अपनाएकी थिइन् ।
• वर्णाश्रम : योगमायाले दुर्व्यसन र वर्णाश्रम जस्ता अव्यावहारिक चलनको विरोध गरिन् ।
• स्वैच्छिक : अग्निसमाधि लिन योगमायाका भक्तजनहरूले स्वैच्छिक रूपमा नाम लेखाएका थिए ।
• तीर्थस्थल : तीर्थस्थललाई पवित्र स्थान मानिन्छ ।
• स्मृति : आज मलाई मेरा बाल्यकालका साथीहरूको निकै स्मृति आइरहेको छ ।

३. दिइएका शब्द प्रयोग गरी एउटा अनुच्छेद लेख्नुहोस् :

सासूससुरा भएको घर सबै दृष्टिकोणबाट राम्रो हुन्छ । बुहारीले घरमा सासूससुराको मन जित्न जान्नुपर्दछ । ननद र भाउजू वा बुहारीको उमेर मिल्ने भएमा उनीहरूबीच मित्र साथीजस्तो व्यवहार हुन्छ । जेठान घरका इज्जतिला पाहुना हुन् ।

अभ्यास

१. प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

क) योगमायाको जीवनी कति अनुच्छेदमा संरचित छ ?

योगमायाको जीवनी नौ अनुच्छेदमा संरचित छ ।

ख) चौथो अनुच्छेदमा कतिवटा वाक्य छन् ?

चौथो अनुच्छेदमा सातवटा वाक्य छन् ।

ग) दोस्रो अनुच्छेदमा योगमायाको जीवनको कुन अवस्थाको वर्णन छ ?

दोस्रो अनुच्छेदमा योगमायाको जीवनको बाल्यकालीन, वैवाहिक र पारिवारिक अवस्थाको वर्णन छ ।

घ) योगमायाको धर्मराज्यको सन्दर्भ कुन अनुच्छेदमा उल्लेख छ ?

योगमायाको जलसमाधिको सन्दर्भ आठौं अनुच्छेदमा उल्लेख छ ।

३. दिइएका मितिमा योगमायाको जीवनीसँग सम्बन्धित कुन कुन घटना भएका हुन् ?

• वि.सं. १९२५ : जन्म भएको एक वर्ष पछाडिको समय
• वि.सं. १९८३ : छोरी नैनकला र भाइका साथ मझुवाबेसी पुग्नु
• वि.सं. १९८८ : दासप्रथाको अन्त्य भएको घोषणा हुनु
• वि.सं. १९९८ : उफ्रौलीटारको योगमायाको कुटी अरुण खोलाले बगाउनु
• वि.सं. १९९२ : आफ्ना अनुयायीसहित तपस्या गर्नु
• वि.सं. १९९३ : श्री ३ जुद्धशमशेरसँग भेटी आफ्ना माग राख्नु
• वि.सं. १९९५ : आफ्ना माग पूरा नगरे आफ्ना तमाम भक्तसहित अग्निसमाधि लिने घोषणा गर्नु
• वि.सं. १९९८ : अरुण नदीमा गई जलसमाधि लिनु

४. जीवनीका आधारमा घटनाक्रम मिलाएर लेख्नुहोस् :

क) विधवा हुनु र पुनर्विवाह गर्नु

ख) माइती जानु

ग) आसामबाट फर्कनु

घ) आर्यसमाजी हुनु

ङ) दीक्षा लिई सन्न्यासी बन्नु

च) उफ्रौलीटारमा कुटी बनाउनु

छ) निराहार, अल्पाहार र जलाहार भएर तपस्या गर्नु

ज) दासप्रथा र सतीप्रथाका विरुद्ध आवाज दिनु

झ) अग्निसमाधिको घोषणा गर्नु तर असफल हुनु

ञ) जलसमाधिको तयारी र सफलता

५. प्रश्नको छोटो उत्तर दिनुहोस् :

क) योगमायाले कुटी बनाएका ठाउँहरूको नाम लेख्नुहोस् ।

योगमायाले कुटी बनाएका ठाउँहरू जोगिनी, मझुवाबेसी र उफ्रौलीटार हुन् ।

ख) मानिसहरू योगमायासँग प्रभावित हुनुको कारण के हो ?

ज्ञान र अनुभवका आधारमा पण्डितहरूसँग शास्त्रार्थ गर्ने, धाराप्रवाह प्रवचन दिन सक्ने खुबी भएका कारण मानिसहरू योगमायासँग प्रभावित हुन्थे ।

ग) योगमायाले कुन उद्देश्यले तपस्या गरेकी हुन् ?

साधनाको प्राप्ति र सबै प्रकारका मोहबाट मुक्त हुन योगमायाले तपस्या गरेकी हुन् ।

घ) 'उनी कहिले निराहार, कहिले जलाहार, कहिले अल्पाहार तपस्यारत भइन्' भन्नुको तात्पर्य के हो ?

यसको तात्पर्य योगमायाले जीवनका सबै प्रकारका लोभ र मोहपाशबाट उन्मुक्ति र समाज सुधारको चाहना पूरा गर्नका लागि कहिले केही पनि नखाई, कहिले पानी मात्र खाई, कहिले थोरै मात्र खाई कठोर तपस्या गरिन् भन्ने हो ।

ङ) योगमायाले जलसमाधि नलिएको भए आन्दोलनले कस्तो स्वरूप लिन्थ्यो होला, अनुमान गरी लेख्नुहोस् ।

योगमायाले जलसमाधि नलिएको भए आन्दोलनले सशस्त्र रूप लिन्थ्यो होला ।